تاریخچه قلم‌زنی اصفهان؛ روایت نقش بر فلز
صدای قلم و چکش، بخشی از حافظه بازار اصفهان است. قلم‌زنی به معنای ایجاد نقش با قلم‌های فلزی و ضربه‌های کنترل‌شده روی فلزاتی مانند مس، برنج، نقره و آهن است. با اینکه آراستن فلز در ایران پیشینه‌ای طولانی دارد، نباید هر نمونه امروزی را بی‌واسطه به دورانی باستانی نسبت داد. سنت زنده قلم‌زنی نتیجه تداوم، فراموشی و احیای چندباره است.
چرا اصفهان؟
اصفهان به واسطه حضور دربار، بازارها، معماری پرنقش‌ونگار و شبکه استادی و شاگردی، به یکی از مهم‌ترین مراکز هنرهای فلزی ایران تبدیل شد. دانشنامه ایرانیکا از حکاکی و برجسته‌کاری روی آهن، مس، برنج، آلیاژهای نیکل، طلا و نقره به‌عنوان بخشی از فلزکاری اصفهان یاد می‌کند. یونسکو نیز اصفهان را مرکزی برای صنایع دستی و هنرهای مردمی می‌شناسد.
از قیراندود تا آخرین ضربه
هنرمند ابتدا طرح را روی بدنه منتقل می‌کند. برای آنکه صدای ضربه کنترل و بدنه در برابر فشار مقاوم باشد، درون ظرف با ماده‌ای قیرمانند پر می‌شود. سپس قلم‌های مختلف، از خط‌اندازی تا بافت و پس‌زمینه، به کار می‌روند. پس از پایان قلم‌زنی، قیر خارج و سطح پرداخت و در برخی آثار سیاه‌قلم می‌شود تا عمق نقش خواناتر شود.
نقش‌ها چه می‌گویند؟
اسلیمی، ختایی، گل‌ومرغ، شکارگاه و روایت‌های تصویری، واژگان بصری این هنرند. کیفیت اثر در تعداد ضربه‌ها خلاصه نمی‌شود؛ طراحی متناسب با فرم ظرف، تمیزی خط، کنترل عمق و حوصله در پرداخت همه در ارزش نهایی نقش دارند.
در گلدان مسی قلم‌زنی می‌توان رابطه انحنای بدنه و جریان نقش را به‌خوبی دید.
گفت‌وگو